مصاحبه با دکتر سرکار دبیر ستاد ویژه توسعه فناوری نانو
هدایای فناورانه رئیس جمهور چه اثری بر روابط ایران در عرصه بین‌الملل دارد؟(2)
چهارشنبه ۰۶ آذر ۱۳۹۲

یکی از مباحثی که در حوزه دیپلماسی علم و فناوری ایران مطرح است، بحث هدایای فناورانه‌ است. این اقدامی بود که در دولت قبلی شروع شد و خوب است که در این مقطعی که چند سال از عمر آن گذشته یک بررسی با نگاه آسیب شناسانه به آن انجام دهیم.. نقاط ضعف و قـوت آن را بررسی کنیم. و آیا این حرکـت می‌تواند ادامه پیدا کند یا اینکه نه لزومی برای ادامه آن وجـود ندارد. و اینکه در آینده باید چه رویه‌ای را ادامه دهد- خصوصاً اینکه به تازگی سپاه هم این اقدام را با پهبادی که به روسیه داد تکرار کرد.  به همین دلیل به سراغ جناب آقای دکتر سرکار  دبیر ستاد ویژه توسعه فناوری‌نانو رفتیم و نظرات ایشان را در این زمینه جویا شدیم. 

در قسمت دوم این مصاحبه به بررسی نگاه‌های انتقادی به این اقدام پرداختیم و دلایل احتمالی عدم اثرگزاری این طرح را بررسی کردیم. 

دکتر سرکار

آقای دکتر یک مقدار منتقدانه‌تر به این مسئله بپردازیم. نسبت به هدایای فناورانه دو دسته نگاه وجود دارد. طیفی که با همین نگاه موافق این حرکت هستند و می‌گویند دستاورد‌هایی که این اقدام در سطح نمادین و اقتدار علمی ایجاد می‌کند ارزش این را دارد که این حرکت ادامه پیدا کند. دسته دیگر منتقدند، می‌گویند این حرکت‌ها در سطح نمایش متوقف مانده است و دستاوردهای بعدی که باید منجر به  حصول همکاری‌های علمی و فناوری، منجر به همکاری‌های اقتصادی- یک دستاورد مادی حداقل برای حوزه علم و فناوری کشور- بشود، نشده است. لذا حتی می‌گویند نوع هدایا نباید خیلی گران قیمت باشد. و ما می توانیم نوع هدایا را عوض کنیم و در لایه‌هایی برویم که توجیه‌پذیر باشد. نسبت به این انتقادهایی که وجود دارد شما نظرتان چیست؟ آیا در این دوره‌ای که هدایا اهداء شده است موردی هم بوده است که دستاوردی بیش از سطح نمادین داشته باشد. 

وقتی ما حرکتی را انجام می‌دهیم، این حرکت ابعادی دارد. اما بعضی ابعادش قابل اندازه¬گیری نیست. اینکه ذهنیت مردم به یک کشور عوض می‌شود شما چه طور می‌خواهید آن را ارزش‌گذاری کنید و اندازه‌گیری کنید. مگر اینکه در آن جامعه بعد از این اتفاق بروید و از مردم در مورد ایران و سطح تکنولوژیش سوال کنید. 

در مورد این اثرات برخی موارد در کشور‌ها قابل مشاهده است. مثلاً بعد از تحولات مصر خیلی بحث رابطه با ایران مطرح بود. یکی از رؤسای دانشگاه‌های مصر در مصاحبه‌ای گفته بود که ما فارغ از اینکه در فضای سیاسی با ایران چه کنیم، ایران از نظر علمی پیشرفته است و لذا ارتباط با ایران حائز اهمیت است. 

من دو نمونه از اینها را هم خواهم گفت. وقتی یک اتفاقی می‌افتد و یک اثری می‌گذارد، اینکه آیا شما از آن اثر بهره‌برداری می‌کنید یا نمی‌کنید نمی‌شود به آن منشاء اثر ایراد گرفت. ممکن است بارندگی انجام شود اما شما اگر نروی و دانه‌ای بکاری، این بارندگی سبب جوانه و محصول نمی‌شود. نمی‌شود گفت که باران آمدن با نیامدنش فرقی نداشت؟ باید متوجه بودی و می‌رفتی بذری می‌کاشتی تا محصولی حاصل شود. این بحث نیست که باران باریدن مزیت دارد یا نه! بقیه زنجیره دیده نشد و کاری انجام نشده است. حتی اگر محصولی برداشت نکردی باران در لایه¬های زیرین نفوذ می¬کند و تبدیل به یک ذخیره و منبع آب می¬شود. همانطور که اثر این هدایا در لایه¬های مختلف یک جامعه کشور هدف یا کشورهای جهان اعم از سیاستگزاران، متخصصین و عموم مردم نفوذ می¬کند و نگرش آنها به کشور ما از نظر سطح علمی و تکنولوژیک تغییر می¬کند و این یک ذخیره برای کشور ما می¬شود. اینکه ذهنیت متخصص در برزیل نسبت به ایران تغییر کرد. یعنی تغییر اتفاق افتاده ولی آیا بعد از آن کسی رفت به آنها بگوید بیاید همکاری علمی انجام دهیم. آنها بگویند نه شما سطحتان در سطح برزیل نیست که ما با شما همکاری کنیم. رئیس دانشگاه برزیل به ما ایمیل فرستاد و  تشکر کرد. گفت که پایه  این حوزه از نانو فناوری در دانشکده‌شان فعال شده. اول گفتند که ما خودمان می‌توانیم این دستگاه را راه‌اندازی کنیم. اما نتوانستند بعد ایمیل زدند که از ایران برای نصبش متخصص بفرستید. که از ایران رفتند و برایشان راه‌اندازی کردند. وقتی آقای دکتر صابر رفته بود، همه را خبر کردند که بیاید می‌خواهند راجع به این دستگاه سخنرانی کنند و آموزش بگذارند. و کلی ما را تحویل گرفتند که بیاید با هم همکاری کنیم. بیاید یک تیم همکاری ایجاد کنیم. بقیه SPMها را هم با هم توسعه دهیم. ما در این دستگاهها این کار‌ها را کردیم شما هم بیاید با هم تیم مشترک ایجاد کنیم و با هم توسعه دهیم. این¬ها به خاطر چیست:‌ به خاطر ذهنیتی است که می‌دانند در ایران این توانمندی وجود دارد. اینکه می‌گویند بعدش اتفاقی نیافتاد مستلزم این بوده که باید حرکت می‌کردید. تا ببینید اتفاقی می‌افتد یا نه؟ این نقص از جای دیگر است نمی‌شود به کلیت اقدام ایراد گرفت.

و آن نمونه‌هایی که من خدمتتان گفتم عرض می‌کنم. در مصاحبه‌ای با بی‌بی‌سی راشد القنوشی رهبر فعلی تونس انجام داده بود. در آن مصاحبه به ایشان گفتند شما ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا شما می‌خواهید الگویی از انقلاب ایران بشوید؟ ایشان گفت بعد از انقلاب در ایران نقاط قوت زیادی اتفاق افتاده است. ایران بعد از انقلابش در سطح علمی و فناوری یک رشد قابل توجهی داشته است که می‌تواند برای ما یک الگو باشد. این پیام‌ها را از کجا می‌گیرند. این پیام‌ها نتیجه این اقدامات است. 

یا مثلاً آقای دکتر آنولویی یک ایرانی است که رئیس بخش بین¬الملل تحقیق و توسعه کمپانی داروئی فایزر بود. الان رئیس یک شرکت دیگر است. ‌ایشان در برنامه‌ریزی‌های نانو تکنولوژی صاحب نظر است. در اروپا، امریکا و کشورهای عربی این آدم را دعوت می‌کنند. فامیلش هم به ایرانی‌ها نمی‌خورد. مصر از این فرد دعوت کرده‌ بود. از امریکا دعوتش کرده بودند. می‌گفت من در جلسه‌ای در بحث برنامه‌ریزی‌های استراتژیکشان حضور داشتم. متخصصین‌شان با هم بحث می‌کردند یک بحث این بود که ما چه کار کنیم که در حوزه نانو مثل ایران بشویم. می‌گفت من برایم غرور آفرین بود. گفت من شنیده بودم که بعضی‌ها می‌خواهند مثل ژاپن، امریکا و کره بشوند. اینها با هم بحث می‌کردند که ما یک کاری بکنیم مثل ایران بشویم. بریم ببینیم ایران چه کار کرده است. این همان بحثی که مقام معظم رهبری می‌کنند اینکه ایران باید الهام بخشی داشته باشد. الهام بخشی یعنی چه؟ ما باید برای کشورهای منطقه الهام بخش باشیم، امید بخش باشیم و الگو باشیم. 

همایشی با حمایت سه بخش منجمله یونیدو از سازمان ملل در اسلواکی برگزار شد و من را برای سخنرانی دعوت کرده بودند. من آنجا در رابطه با ایران به عنوان یک الگوی موفق در حوزه نانو سخنرانی کردم .خیلی هم مورد توجه قرار گرفت. گفتم که ایران یک الگویی برای کشورهای درحال توسعه است. و اینکه کشور‌های در حال توسعه چگونه می‌توانند خودشان را به سطح بالای جهانی برسانند. مسیر را چگونه می‌توانند طی کنند. بعد از ظهر یک ایتالیایی داشت سخنرانی می‌کرد رو کرد به من و گفت ایران فقط در حوزه نانو نیست که پیشرفت کرده است. در حوزه رباتیک هم پیشرفت کرده است. می‌خواهم بگویم این پیام در دنیا رفته است. اما اینکه ما چه قدر از این فضایی که ساخته‌ایم، بهره می‌گیریم یک بحث دیگری است. 

به قسمت پایانی مصاحبه‌مان برویم. شما قبول دارید که این مسیر، مسیری است که ظرفیت فراوانی دارد. اما نیاز به یکسری مکمل‌ها دارد تا مسیر به حداکثر بازده خود برسد. اگر بخواهیم اصلاحاتی که باید در این مسیر اتفاق بیافتد را بررسی کنیم و اینکه چه تمهیداتی باید در ذهن باشد، این چه قدر به قبل حرکت برمی‌گردد و چه قدر به بعد آن حرکت برمی‌گردد. مثلاً اینکه ما اگر برای کشوری مثل عراق می‌خواهیم هدیه بدهیم، در این هدیه چه چیزهایی باید در نظر گرفته شود. این اصلاحاتی که باید در این مسیر اتفاق بیافتد – آنچه در ذهنتان است را – بیان کنید. 

من اعتقادم این است که این مسیر باید ادامه پیدا کند. ولی با همان با‌‌صطلاح حاشیه‌ای که باید برایش در نظر گرفته شود. همانطور که گفتیم اهداء یک هدیه‌ای ممکن است برای یک کشوری مناسب نباشد. شاید برای آن کشور یک محصول دیگری مناسب باشد. مثلاً ما به تاجیکستان نرفتیم STM بدهیم دستگاه تصفیه آب دادیم. چون تاجیکستان پر آب‌ترین کشور دنیا است. ولی آلودگی آبش هم فاجعه بار است. بنابرین وقتی ما این را مطرح کردیم. برای آنها معنا داشت در عین حالی که سطح تکنولوژی ایران را هم نشان دادیم. بعداً ما باید ببینیم در این مسیر ما چه کار می توانیم بکنیم. این دستگاه را که به آنجا بردیم، پشت سرش باید شرکت‌هایمان را آگاه کنیم که معرفی این محصول در سطح رئیس جمهور ارتباطش برقرار شده است. حالا شما بروید ببینید چگونه می‌توانید روی دستگاه¬های نانوفیلتراسیونتان آنجا بازاری برای خودتان ایجاد کنید. این دستگاه به عنوان پایلوت در یک بیمارستان تاجیکستان قرار گرفته است. جمعیت 2-3 هزار نفر می‌توانند آنجا آب سالم داشته باشند. حالا شما بروید  بگویید ما در سایر بیمارستان‌هایتان هم می‌توانیم این دستگاه را نصب کیم. دست وزیر بهداشت‌شان را بگیرید ببرید نشان دهید که این آب قبل از تسویه است و این آب بعد از تسویه است. این کیفیت آب این بیمارستان است آن کیفیت آب آن بیمارستان دو تا خیابان پایین¬تر است. بگویید ما آمادگی داریم این دستگاه را برایتان نصب کنیم. دستگاه نویگیشن را به روسیه دادیم. خوب این دستگاه در بیمارستان روسیه وجود داشت. خوب حالا باید ببینیم چه جوری می‌شود وارد بازار روسیه شد. ما برای اینکه می‌توانستیم مسیر ترقی را در روسیه طی کنیم و این محصول را وارد کشور روسیه می‌کردیم. باید استاندارد‌های روسیه را می‌گرفتیم و.. تا یک دستگاه ما را در بیمارستان نصب کنند. می‌گفتند باید بیایید فلان قدر پول بدهید تا ما دستگاه‌تان را تست کنیم و… اما وقتی دستگاه به پوتین اهدا شد، پوتین دستور داد در فلان بیمارستان نصب شود. دستگاه نصب شد. مورد استفاده قرار گرفت و فیدبکش را هم داد. گزارشی که گفتم در نظر بگیرید. وقتی دست پوتین می‌رسد چه اثری روی پوتین می‌گذارد. و بعد که شما می‌خواهید آنجا بازاریابی کنید می‌گویید: اگر می‌خواهید ببینید این دستگاه چگونه کار می‌کند از فلان بیمارستان استعلام کنید. بهترین جراح‌ها آنجا هستند. باید پشت بند ارسال هدیه این کار را کرد و برای هر کشوی متناسب با خودش کار کرد. در هر کشوری باید هدایای فناورانه‌اش دیده شود. به روسیه نمی‌شود یک دستگاه تصفیه آب 4هزار دلاری داد. باید به پوتین هدیه‌ای بدهیم که در شان پوتین باشد. هم از نظر تکنولوژی، هم قیمت و هم از نظر سطح استفاده و کاربری. اینها باید متناسب طراحی شود. در عراق اگر هدیه‌ای بدهیم که برای بیمارستان‌های کودکان باشد خیلی اثر دارد. یا در سطح آموزشی باشد. این موارد باید قبلش مشخص بشود. و رویش کار شود که چه هدیه‌ای از ابعاد مختلف متناسب آنجا ست. بعد از اهداء هم این هدیه که به آنجا رفت، این مثل یک سوزن است که فرو رفته در مجموعه بعدش باید این نخ رفته رفته درشت تر بشود. اینکه شما بقیه‌اش را طراحی نکردید اشکال به آن سوزن نیست. آن سوزن آنجا را سوراخ کرده است. ممکن است ایراداتی هم باشد که باید ابعادش را بیشتر بررسی کرد. آنهایی که نقد می‌کنند باید نقدشان را شنید. در خیلی از نقدها هم نکاتی در می‌آید که باعث اصلاح و بهبود فرآیند کار می‌شود. 

آخرین سوال:‌ این بحث هدایای فناورانه الان در چه وضعیتی است. آیا دولت جدید دغدغه این را دارد.

فعلاً تا آنجا که من خبر دارم اقدامی نشده است و بحثی نیست. اینکه آیا باید این ادامه پیدا کند یا نه به مصاحبه‌های این چنینی برمی‌گردد. من بعید می‌دانم که وزارت امورخارجه به ابعاد این قضیه توجه کرده باشد. کاری که شما دارید می¬کنید و مستند می‌کنید- چون آقای احمدی¬نژاد رئیس جمهور گفت من می‌خواهم این را هدیه بدهم، همه گفتند چشم. حتی پاکستان که رفته بودند آقای رئیس جمهور گفته بود من می‌خواهم این STM و شنوایی¬سنجی را هدیه کنم. نهاد گفته بود حالا یک چیزی گفته شده، پولش زیاد می‌شود و فقط شنوایی¬سنجی را برده بودند. آنجا آقای احمدی¬نژاد شروع می‌کند به صحبت کردن و اینکه من چنین دستگاهی آورده‌ام شما به وسیله آن می¬توانید از نانو ساختارها عکس بگیرید و.. . وسط بحث به ایشان می‌رسانند که نیاورده‌ایم و ایشان اصلاح می‌کند که قرار است بیایند این را برایتان نصب کنند و بعدش هم کلی ناراحت شده که چرا نیاورده‌اید. بعدش هم که از پاکستان آمده بود گفته بود باید این هدیه را بفرستید و برایش اقدام کنید. این مسائل برای وزیر امورخارجه باید تشریح شود. باید مزیت¬ها و ابعاد آن را بشناسد. و بعداً  اینکه در مقدمه و مؤخره آن چه اقدامی باید انجام بگیرد را باید تنظیم کنند. اگر این دیدگاه‌ها برای رئیس جمهور تشریح شود من احتمال زیاد می‌دهم که آقای دکتر روحانی هم این مسیر را ادامه بدهد. و ترجیح بدهد که حرکتی با این ابعاد و مزایا نباید رها بشود. 

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *