گزارش پنجمین هم‌اندیشی با موضوع «نقش دانشگاه ها در ارتقای دیپلماسی علم و فناوری»
شنبه ۱۹ دی ۱۳۹۴

به گزارش سایت دیپلماسی علم فناوری، پنجمین هم اندیشی از سلسله جلسات « دیپلماسی علم و فناوری» با موضوع «نقش دانشگاه ها در ارتقای دیپلماسی علم و فناوری» توسط گروه مطالعات دیپلماسی ایران برگزار شد. در این هم اندیشی، افراد مرتبط با حوزه دیپلماسی علم و فناوری از معاونت علم و فناوری ریاست جمهوری و مدیران و نمایندگان بخش بین الملل دانشگاه های اصلی تهران به تضارب آرا پرداختند:
indexدر این هم اندیشی، ابتدا آقای مهندس براتی، مدیر گروه مطالعات دیپلماسی ایران، کلیات و سرفصل های مورد بحث در رابطه با این موضوع را مطرح کرد.
براتی با اشاره به قالب های مختلف تبادلات دانشگاهی گفت: بحث تبادلات دانشگاهی قالب‌های متنوعی دارد. از ارتباط علمی اساتید، دعوت از اساتید خارجی بورس‌های تحقیقاتی، حضور اساتید در پروژه‌های تحقیقاتی خارجی، عضویت در مجامع بین‌المللی، همکاری در مجامع علمی، برقراری ارتباط علمی بین دانشجویان، قراردادهای همکاری‌های بین‌المللی ، تاسیس پردیس‌های خارجی، جذب دانشجویان خارجی، فرصت‌های مطالعاتی و…. که یک طیف وسیعی از قالب‌ها را می‌شود اتخاذ کرد که تبادلات بین‌المللی دانشگاه را شکل دهد.
۱وی درباره اهداف تبادلات دانشگاهی گفت: در بحث اهداف تا کنون سه دسته هدف برای آن احصا شده است. اهداف دانشگاهی، اهداف فرهنگی- سیاسی واهداف اقتصادی.
اهداف دانشگاهی: در اهداف دانشگاهی می‌توان بحث انتقال فناوری و یا ارتقا سطح دانشی دانشگاه، پذیرش دانشجو، همکاری علمی در پروژه‌های علمی مشترک، استفاده از اساتید خارجی برای تدریس و استفاده از محتوای آن ها، و جلوگیری از مهاجرت نخبگان را مطرح کرد.
اهداف سیاسی- اقتصادی: در بحث اهداف سیاسی-اقتصادی بحث گسترش نفوذ را داریم. معمولا وقتی دانشجویی در دانشگاهی درس می‌خواند به احتمال زیاد تبدیل به نوعی سمپات آن کشور در کشور خودش می‌شود. چون آنجا را می‌شناسد با محیط و فرهنگ آنجا آشنا شده است و این می‌تواند خیلی موثر باشد. این تعاملات در حوزه سیاست خارجه می‌تواند استفاده شود. در بحث اقتصادی هم، یکسری پروژه‌های همکاری مشترک تحقیقاتی می تواند ناظر به اهداف اقتصادی باشد. از سویی جذب دانشجوی خارجی می‌تواند انگیزه‌ اقتصادی داشته باشد.
اهداف فرهنگی: در بحث اهداف فرهنگی هم بحث زبان خیلی مهم است.
مدیر گروه مطالعات دیپلماسی ایران درباره وضعیت ایران گفت: این همکاری‌های علمی بین‌المللی لزوما از طریق کانال‌های رسمی اتفاق نمی‌افتد. یعنی ما بخش زیادی از تعاملات بین‌المللی‌مان در این حوزه غیر رسمی است. در این دو سال اخیر وزارت علوم تلاش کرده است تا بتواند یک سیاست گذاری انجام بدهد و در اولویت بندی خود، کشورها تقسیم شده به کشورهای بالادستی یعنی کشورهایی که از نظر علمی و فناوری از ما برتری‌هایی دارند و کشورهای پایین دستی که برای ما حوزه نفوذ محسوب می‌شوند.
دوره‌های مشترک زیادی تعریف می‌شود و سعی بر این است که دوره‌های مشترک از رفتن دانشجویان به خارج جلوگیری کند.
ما در فضای دانشگاهی‌مان صندلی‌های خالی داریم. به خصوص در دانشگاه آزاد و این می‌تواند فرصتی برای تعاملات بین‌المللی باشد.
یکی از دلایلی که خارجی‌ها دوست دارند با دانشگاه های ایرانی تعامل کنند نیروی انسانی نخبه آن است. ناظر به این وضعیت‌ها ما دیدیم سوال‌هایی وجود دارد که خوب است اینجا روی آن بحث شود. من سوالات را مطرح می‌کنم تا انشالله مباحث حول این سوال‌ها برگزار شود.
براتی درباره مسائل تعاملات بین المللی دانشگاه ها، گفت: چگونه اولویت‌های حاکمیتی تسری پیدا کند و به اولویت‌های دانشگاه تبدیل شود؟ این مسئله مهمی است چون دانشگاه‌ها یک شخصیت مستقل دارند چگونه بتوانیم این تحولات را مدیریت کنیم که استقلال دانشگاه‌ها با اختلال رو به رو نشود و از طرف دیگر هم اولویتهای حاکمیتی اتفاق بیافتد.
مسئله دیگر این است که بین‌المللی شدن دانشگاه‌ها نسبتش با نقشه جامع علمی کشور زیاد روشن و شفاف نیست. بین‌المللی شدن دانشگاه‌ها قرار است چه بخشی از این نقشه را کامل کند؟
برای موفقیت در عرصه بین‌الملل انسجام بین بازیگران خیلی مهم است. ما در دانشگاه‌هایمان تقریبا این را ندیدیم که دانشگاه‌ها با هم تعامل داشته باشند و یک تقسیم کار داشته باشند. دانشگاه‌ها همدیگر را رقیب همدیگر می‌بینند و برای همدیگر کمتر نقش همکاری قائل هستند.
عمده برون داد همکاری‌ها می‌شود تفاهم‌نامه‌هایی که بین دانشگاه‌ها امضا می‌شود. تفاهم‌نامه باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد تا شدنی بشود، قابل اجرا باشد و امید داشته باشیم که این به اجرا می‌رسد؟ شاخص‌های ارزیابی این تفاهم‌نامه چیست؟
یک مسئله دیگر فضای پسا برجام است، که هم فرصت‌هایی در آن وجود دارد و هم چالش‌هایی در آن هست. فرصت‌هایش این است که فضای ارتباطی خیلی راحت‌تر می‌شود که همین در خودش یک چالشی را ایجاد می‌کند که آیا ما با این فضا انتخابگرایانه داریم برخورد می‌کنیم، یا منفعلانه برخورد می‌کنیم؟
مسئله دیگر اینکه ما در کشورهای منطقه نفوذمان که می‌خواهیم به عنوان کشورهای هدف برای نفوذ در آنها فکر کنیم باید بتوانیم برند دانشگاه ایرانی را بسازیم تا دانشگاه‌های ایران برند شوند.
این تبادلات دانشگاهی ابعاد فرهنگی، سیاسی، امنیتی و اقتصادی دارد. ولی این ابعاد به صورت خودکار اتفاق نمی‌افتد و نیاز به فکر کردن دارد. ما چطور می‌خواهیم از این سر ریز‌ها در حوزه فرهنگ، در حوزه اقتصاد و… استفاده کنیم؟
IMG_4792پس از ارائه آقای براتی، آقای مهندس قاسمی، مشاور ارشد رئیس مرکز همکاری های بین الملل وزارت علوم به ارائه نکات خود پرداخت.
وی درباره همکاری های بین المللی دانشگاه ها گفت: معاونت‌ّهای بین الملل دانشگاه‌های کشور، وظیفه سیاستگذاری کلان ندارند. وظیفه سیاستگذاری کلان جای دیگری است و این‌ها مجری هستند و مشکل ما در اجراست.
دانشگاه‌ها باید استقلال داشته باشند، هر چه وزارت خانه بتواند پایش را از دانشگاه‌ها بیرون بکشد این به نفع دانشگاه هاست و براساس سیاست‌های کلانی که مصوب شده است باید کار کنند و دانشگاه‌ها از این سیاست‌های کلان آگاه هستند.
ما بین خودمان ممکن است رقابتهایی داشته باشیم اما در عرصه بین‌الملل باید حرف واحدی بزنیم. گاهی اوقات نمی‌زنیم. مثلا گاهی اوقات دانشگاه‌های شرق کشور ما در پذیرش دانشجوی افغانی بایکدیگر رقابت بدی دارند.
تدریس به زبان انگلیسی خلاف قانون است و این را باید در شورای انقلاب فرهنگی حل کرد. فارسی محلی از اعراب ندارد، البته یکسری عاشق زبان فارسی هستند و برای تشیع می‌آیند، برای اسلام شناسی می‌آیند ولی اگر قرار بر تکنولو‌ژی‌های نوین باشد باید تدریس به زبان انگلیسی باشد.
دکتر بنی هاشمی، عضو هیئت علمی دانشکده روابط بین الملل وزارت امور خارجه و سفیر سابق ایران در مجارستان، درباره عدم هماهنگی نهاد های مختلف گفت: همه ما مثل یک سمفونی هستیم که تک‌تکمان خیلی زیبا می‌زنیم.اما وقتی با همدیگر می‌نشینیم صدای ناهنجاری در می‌آید. یک هماهنگ کننده خوب باید باشد که این دانشگاه‌ها و دانشجویانی که به خارج می‌روند را هارمونی بکند. ما باید اتحادیه دانشگاه‌های ایران را ایجاد کنیم و آنجا مثل یک اتحادیه رئیس داشته باشد، بخش اجرایی داشته باشد و… . به هر حال من به عنوان شخصی که با بخش بین‌الملل وزارت علوم در ارتباط بوده‌‌ام می‌گویم متاسفانه وزارت علوم به خاطر گرفتاری‌ها و مشغله‌هایی که دارد نمی‌تواند این کار را انجام دهد. یک نفر باید از اتحادیه- این بحث‌های فرهنگی سیاسی و امنیتی را پیگیری کند.
IMG_4798من فارغ التحصیل هند هستم و دانشگاه‌های هند انگلیسی درس می‌دهند. هیچ موقع هم هندی بودن خودشان را فراموش نکردند. بنابرین نباید نگران این باشیم که زبان از دست برود، انقلاب از دست برود.
یکی از بزرگترین نقطه ضعف‌های ما عدم وجود وابسته‌های علمی است، ما کارشناسی ارشد آن را طراحی کردیم اما اینها تا فارغ التحصیل شوند و به وزارت خارجه بروند طول می‌کشد.
دکتر شیرانی مدیر بین‌الملل دانشگاه شهید بهشتی در رابطه با تفاهم نامه های بین المللی دانشگاه ها گفت: وقتی تفاهم‌نامه منعقد شد کار تمام نشده و تازه شروع شده است. حالا باید برویم با این تفاهم‌نامه کارهای اجراییمان را شروع کنیم.
IMG_4802وی به مسائل موجود در اخذ مجوز برای اعزام اساتید به خارج از کشور پرداخت و گفت: یکسری قوانینی وجود دارد که شاید ما خیلی مسلط نباشیم، اما بسیار دست و پا گیر است.
خانم مهندس مالک نژاد معاون همکاری‌های علمی بین‌المللی دانشگاه آزاد اسلامی در خصوص تفاهم‌نامه‌ها گفت: ما چیزی حدود ۲۳۰ تفاهم‌نامه داشتیم. از این ۲۳۰ تفاهم‌نامه بررسی کردیم و دیدیم پنج تفاهم‌نامه عملی شده است و به قرار داد منتهی شده است، ما کارگروه تفاهم‌نامه‌ها را تشکیل دادیم. در این کارگروه بررسی کردیم که علت عدم اجرایی شدن تفاهم‌نامه‌ها چیست. و در نهایت پیش بینی تشکیل یک سامانه را دادیم که بتوانیم واحدهایمان بعد از اینکه تفاهم‌نامه‌هایشان در این کارگروه بررسی شد و مورد تایید کارگروه قرار گرفت بتوانند اطلاعات تفاهم‌‌نامه‌شان را در سامانه کارگروه بیاورند. بعد سامانه به ما آلارم بدهد که تفاهم‌نامه در چه بازه زمانی اجراشده و علت اجرایی نشدن آن چه بوده است که بتوانیم پیگیری موضوعات بعدی را داشته باشیم. آیا تفاهم‌نامه به قرارداد منتهی شده است یا نه؟
دکتر سیادت از دانشگاه شهید بهشتی در رابطه با شیوه های ارتقاء همکاری های بین المللی دانشگاه ها، گفت: یکی از راه‌هایی که ما می‌توانیم خودمان را به خارجی ها نشان دهیم این است که سایت انگلیسی‌مان را در حوزه دانشکده‌ّها تقویت کنیم.
در حوزه روابط بین‌الملل مشکل رفت و آمد وجود دارد و راهکار آن، تعامل از راه دور است. راه اصلیش هم این است که ما بتوانیم روی زبان انگلیسی‌مان تمرکز کنیم. و سایت دانشگاه‌ها را از لحاظ انگلیسی بتوانیم تقویت کنیم.
IMG_4809آقای بهبهانی دانشجوی دکتری مدیریت تکنولوژی درباره هماهنگی نهادهای مربوطه گفت: در فضای موجود، رهبر یک ارکستر جایش خیلی خالی است و این جایگاهی است که معاونت علمی و فناوری یا وزارت خارجه می‌تواند عهده دار آن شود. مثلا اگر وزارت خارجه ورود پیدا کند و نهاد هماهنگی این موضوع بشود مشکلات تردد اساتید و هیئتهای ممکنه را می‌تواند تسهیل کند.
دکترنیل فروشان عضو پژوهشکده مطالعات بنیادین دانشگاه شهید بهشتی در باره شرایط پسابرجام گفت: یک نگرانی در زمینه شرایط پسا برجام وجود دارد و آن اینکه به محض باز شدن مرز‌ها و باز شدن افق‌های ارتباطی جدید یک موجی از تبادلات و همکاری‌ها شکل بگیرد بدون اینکه مشخص شود هدف گیری چه هست و دنبال چه هستیم و نتیجه‌اش هم این خواهد شد که به نتیجه‌ای نامطلوب می‌رسیم. لذا من پیشنهاد می‌کنم قبل از اینکه به فاز اقدام و اجرا برسیم یکبار دیگر این مسئله مورد بررسی قرار بگیرد که دانشگاه‌های ما از همکاری بین‌المللی دقیقا چه انتظاری دارند؟
پیشنهاد من این است که در این ماجرا از فاز دولت خارج شویم. شما به موسساتی که الان در بخش خصوصی نمایندگی گرفته‌اند و کارشان ترنسفر دانشجو هست نگاه کنید. اینها چون در یک کانتکس خصوصی مشغول به کار هستند خیلی موفق هستند و خیلی هم پررونق هستند. این کار نه کار دانشگاه است و نه کار وزارت علوم است و نه کار معاونت است و هیچ دستگاه دولتی توان چابکی و چالاکی لازم برای این کارها را ندارد.

مهندس بی‌رنگ، معاون بین الملل و تبادل فناوری معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، درباره اجرای دیپلماسی علم و فناوری گفت: بعضی دوستان و دانشگاه‌ها همین تبادل دانشجو و استاد را تعمیم می‌دهند و می‌گویند ما تبادل دانشجو داریم پس دیپلماسی علمی داریم، اصلا این‌طور نیست. اینها یکسری اقدام و ابزار است و لزوما دیپلماسی علم و فناوری نیست. شما ممکن است در کشورتان صد هزار دانشجوی خارجی داشته باشید، حتی از کشورهایی که از اعتبار بالاتری‌ هم برخوردار هستند، ولی فاقد یک دیپلماسی علم و فناوری باشید. ممکن است با آمدن این یکصد هزار نفر و تربیت آنها در حوزه‌هایی که ما برتری هم داریم مثل نانو فناوری، هیچ خیر و نفع ملی شامل کشور نشود و این کار نتواند هیچ کمکی به توسعه دیپلماسی علمی کشور بکند. در نتیجه اینکه این طراحی را از کجا شروع کنیم مهم است. اینکه از بین‌المللی شدن دانشگاه‌ها شروع کنیم به نظر من غلط است. وزارت علوم و دوستانی که مرتبط با این حوزه هستند باید از ساینس دیپلماسی شروع کنند. چون تاثیر گذاری شما بیشتر در حوزه علم است نه فناوری، و یکی از ابزارهای آن می‌شود بین‌المللی شدن دانشگاه‌ها. با این رویکرد خیلی تفاوت می‌کند که شما چه دانشجویی را بیاورید، از کجا بیاورید و برایش چه برنامه‌هایی داشته باشید. با یک برنامه‌ای این تفاهم‌نامه‌ها را امضا می‌کنید.
IMG_4820نکته دیگر هم اینکه در فضای پسا برجام دیده‌اید که رفت وآمدها به کشور خیلی زیاد شده است. معمولا هم از آمدن اروپایی‌ها ذوق‌زده می‌شویم در صورتی که به طور طبیعی رفت و آمد این هیئت‌ها موجب انتقال فناوری نمی‌شود و واقعیت این است که این‌ّها به دنبال بازار آمده‌اند. ممکن است ما بتوانیم از این وضعیت هوشمندانه استفاده کنیم، مثل پیوست فناوری و… از این مکانیزمها و مدلها هوشمندانه و با آگاهی استفاده کنیم و این هیئتها را به سمت خواسته‌های خودمان سوق دهیم. همین مصداق در مورد رفت و آمدهای دانشگاهی هم هست، به طور طبیعی این‌ها به دنبال همکاری‌های علمی و ارتقا توان علمی ایران نیستند. واقعیت این است که هر کشوری می‌خواهد چرخ‌های توسعه علمی کشور خود را بچرخاند. چرخ‌های تحقیقاتش را جلو ببرد. همانطور که شرکتهای خارجی به دنبال بازار ما هستند، بسیاری از دانشگاه های خارجی هم به دنبال دانشجوی ما هستند، اگر ما برنامه نداشته باشیم بعضی از کارهای ما در راستای دیپلماسی علمی نخواهد بود و شاید برخی از آن ها با منافع ما هم تضاد داشته باشد.

مهندس احمدی، مدیر امور بین الملل مرکز همکاری های فناوری و نوآوری ریاست جمهوری، در این هم اندیشی گفت: درباره هارمونی، ما در واقع نت نوشته شده هم داریم اما نمی‌دانیم که چرا جلوی هر یک از اعضای این گروه موسیقیمان چیز دیگری گذاشته شده است.
در حوزه همکاری‌های بین‌المللی دانشگاه‌ها چون ما با موضوعات مختلف در مرکز روبه رو بوده ایم اگر بخواهیم دسته بندی کنیم با دو مشکل عمده رو به رو هستیم. یکسری مشکلاتی هستندکه خارج از حیطه دانشگاه‌ها هستند. فضای کلی سیاسی و اقتصادی کشور و ارتباطات بین‌المللی که وجود دارد و این‌ها باعث شده که دانشگاه‌ها تابع این وضعیت باشند، و روی اینها شاید نتوانند منفردا تصمیم بگیرند ولی روی اینها می‌توانند یک اجماع‌هایی ایجاد کنند.
اما آن چیزی که خود دانشگاه‌ها می‌توانند دخیل باشند: دانشگاه‌های ما الان عمدتا رویکرد داخلیشان بحث گرفتن بودجه و هزینه کرد است. ولی شما وقتی بسیاری از دانشگاه های خارجی را نگاه می‌کنید می‌بینید که از همه فرصتها دارد برای ثروت آفرینی استفاده می‌کند.
یعنی اگر دانشگاه‌های ما رویکردهایشان یک مقدار در داخل در جهت خلق ثروت‌های داخلی صورت بگیرد به مراتب در گرفتن پارتنرهای خارجی هم می‌توانند این موضوع را پیگیری کنند.
IMG_4827هر کدام از دانشگاه‌هایمان کمتر از دویست سیصد تفاهم‌نامه ندارند. تفاهم‌نامه ها همه یک تیپ خاص است: تبادل استاد، تبادل دانشجو و… هیچ وقت ‌هم کمیت ندارد. اما شما نگاه می‌کنید که یک استاد خارجی حدود اختیارات خودش را می‌داند. می‌گوید من در این ترم می‌توانم یک دانشجویم را با یک استاد دیگر جابه جا کنم، اصلا وارد بروکراسی نمی‌شود. شما اینجا اگر بخواهید یک دانشجو را بردارید و بیاورید یک نفر باید تا وزیر برود و این را امضا کند و بیاورد. ما داریم فکر می‌کنیم که الان زبان فارسی برای افغانستان مزیت شده است و دانشجوهای افغانی دارند به اینجا می‌آیند. اما یک مقایسه‌ای بین دانشجو‌های افغانی در ایران و دانشجوهای افغانی در ترکیه انجام بدهید. زبان مشترک ندارند اما چند دانشجوی افغانی به آنجا رفته اند. و تازه از چه لایه‌هایی به آنجا رفته اند. لایه هایی که به آنجا رفته اند وقتی برگردند چه قدر تاثیر گذار هستند لایه‌هایی که به این‌جا آمده‌اند وقتی برگردند چه قدر تاثیر گذار هستند؟
دکتر نجات به نمایندگی از معاونت بین الملل دانشگاه تهران، در رابطه با تعاملات بین المللی دانشگاه ها گفت: در تبادلات بین‌المللی، بروکراسی زیاد مانع ایجاد خواهد کرد. هماهنگی بین المان های درگیر اعم از سفارتخانه، دانشگاه، دانشجو، استاد، وزارت علوم و امثال این باید وجود داشته باشد.
به دلیل اینکه تقریبا نرخ رشد جمعیت ما ناچیز شده است، انتظار اینکه بیش از این دانشجو داشته باشیم را نداریم. در حالی که ظرفیت فراوانی در دوره‌های کارشناسی و ارشد فراهم کرده‌ایم. ما چاره‌ای نداریم جز اینکه بخشی از ظرفیت خالی دانشگاه‌هایمان را به دانشجویان خوب خارجی – مهم نیست چه کشوری- اختصاص دهیم. و در واقع باید رقابت ایجاد کنیم. هزینه کم در ایران می‌تواند یکی از آن پارامتر‌ها باشد، نزدیکی به ایران می‌تواند یک پارامتر دیگر باشد.
در انتها، مهندس براتی با جمع بندی مباحث مطرح شده در این هم اندیشی، گفت: چون بحث بین‌المللی شدن دانشگاه‌ّها و جایگاه آن در دیپلماسی علم و فناوری بحث پیچیده‌ای هست، ابعاد مختلفی دارد، متغیر‌های مختلفی هم دارد و بازیگران مختلفی هم دارد و این وضعیت، کار بررسی و راهکار ارائه دادن را سخت می‌کند. ما دغدغه‌مان این بود که این بحث مطرح شود که دانشگاه می‌تواند نقش جدی در دیپلماسی علم و فناوری بازی کند. چون تا الان با این نگاه خیلی کم به این موضوع پرداخته شده بود. امیدوارم به این مقصود رسیده باشیم. مباحث مطرح شده می‌تواند سرمنشا کارها برای ادامه مسیر باشد چون این یک مسیر یادگیرنده است به این تجربه‌ها و کارها نیاز داریم.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *